नेपाली डायोस्पोराको सन्दर्भमा – हाङयुग अज्ञात
————————————————————————————

नयाँ नेपाल बन्ने क्रमको प्रथम प्रहरमा प्रवासी नेपालीहरूलाई हेर्ने दृष्टिकोणले केही अलग क्षितिज नियाल्दैछ । मुग्लाने, लाहुरे, परदेशी, प्रवासी जस्ता परम्परागत शब्द र बोधहरूको ठाममा हिंजो आज आप्रवासी या नेपाली डायोस्पोरा शब्दको प्रचलन बढेको छ । नेपालका विद्वानहरू मुलुकबाहिर रोजगारीका निम्ति गएका नेपालीहरूलाई डायोस्पोराको कन्धनी बाँध्नमा व्यस्त छन् भने रोजगारीका निम्ति प्रवासमा हाम्फाल्ने केही विद्वानहरू समेत आफूलाई आप्रवासीका रूपमा चिनाउन मरिहत्ते गरिरहेका छन् । अझ साहित्यमा यो डायोस्पोरा या आप्रवासी शब्दले बढी आतङ्क मच्चाइरहेको छ । हामी नेपालीहरू रोजगारीका निम्ति विश्वका विभिन्न राष्ट्रहरूमा जरूर गएका छौं तर सधैँका निम्ति गएका होइनौं । अध्ययनका निहुँमा जाने थोरै संभ्रान्तहरूको हविगत पनि आखिर प्रवासमा श्रम नै प्राथमिक अभ्रिप्राय बनिरहेको सत्य छर्लङ्गै छ । केही वर्ष विदेश या प्रवासमा श्रम गरेर अन्ततोगत्वा आफ्नै मुलुकमा फर्किने सपना मुलुकबाहिरका नेपालीहरूले हरेक क्षण देख्ने साझा सपना हो । यसो हुँदा हिंजो आज नेपाली डायोस्पोराका नाममा हामी रोजगारीका निम्ति केही वर्ष मुलुकबाहिर गएका नेपालीहरूलाई जुन कुटनैतिक प्रहार गरिंदैछ त्यसको विरूद्घमा हामीले बेलैमा आफ्नो वास्तविक पहिचानका निम्ति आवाज उठाउनु जरूरी छ, तर्क गर्नु छ । डायोस्पोराको अर्थै नबुझी कतै तपाईं हामी रोजगारीका निम्ति विश्वका विभिन्न राष्ट्रहरूमा केही समयका निम्ति छरिएका नेपालीहरूले केही नेपाली अर्ध-विद्वानहरूको लहैलहैमा लागेर आफ्नै घुँडा ठुँगिरहेका त छैनौं – तेसो र र्सवप्रथम डायोस्पोरा शब्दको अर्थको खोजीनीति गर्नु श्रेष्यकर हुनेछ ।

ल्याटिन शब्दहरूबाट निर्मित डायोस्पोरालाई अर्थ्याउने क्रममा बेलायती विश्वविद्यालयका प्रोफेसरद्वय डेभिड र जुलिया जारी लेख्छन्- ‘जबरजस्ती-निर्वासन या स्व-इच्छाले संसारभरि तितरबितर भएको मानिसहरूको समूहको स्थिति-बसाइँसराइ लाई आप्रवास-डायोस्पोरा भनिन्छ जसले विशेष रूपमा यहुदीहरूको अनुभवलाई सिफारिस गर्दछ भने यो डायोस्पोरा पदावली यस स्थितिसित मिल्दो कुनै पनि बसाइँ सरेको समूहका निम्ति प्रयोग गर्न सकिन्छ । आजको ग्लोबोलाइजेसनको संसारमा डायोस्पोरिक समुदायहरू विश्वपरिवेशको बढ्दो आकर्षण या अभिरूचि बनिरहेका छन् साथै यिनीहरूको सामाजिक र राजनीतिक तार्त्पर्यहरूको अध्ययन पनि बढ्दो छ ।’ डेभिड र जुलियाले संकलन गरेको डायोस्पोराको यो परिभाषा नै मानक र सार्वभौमिक रहिआएको स्थितिले हामी हङकङका नेपाली या खाडी राष्ट्र या मलेसियाका नेपालीहरू पक्कै आप्रवासी होइनौं न अमेरिका, मकाउ, जापान, बेलायत आदि राष्ट्रहरूमा रोजगारीका निम्ति बसोबास गरिरहेका नेपालीहरू नै आप्रवासी या डायोस्पोरिक नेपालीहरू हुन् । यदि हामी आप्रवासी होइनौं भने आखिर हामी को हौं – प्रश्न उठ्छ । गैरआवासीय नेपालीका नाममा संघसंस्थाहरू गठन हुने कार्य पनि यतिबेला तीब्र भइरहेको छ । संगठित हुनु राम्रो हो तर संगठित हुनुको अभिप्रायले हामीलाई हाम्रो पहिचानबाट अझै टाढा लैजान्छ भने त्यस्तो संगठनको नेतृत्वले निश्चित रूपमा स्वार्थ बोकेको हुन्छ । हङकङलगायत अन्य राष्ट्रहरूमा रोजगारीका निम्ति गएका नेपालीहरूलाई दोहोरो नागरिकता या स्वदेशमा लगानी गर्न पाउनुपर्ने जस्ता मागहरू लागु हुँदैनन् । कति नेपालीहरूले आफ्नो नागरिकता त्यागेर अन्य राष्ट्रमा बसोबास गरिरहेका छन् – त्यसको तथ्याङ्क न नेपाल सरकारसित छ न गैरआवासीय नेपालीका नाममा राजनीति गर्ने संस्थासित नै छ ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा राष्ट्रका भावी विद्वानहरू तयार गर्ने प्राध्यापकहरू समेत गैरआवासीय, आप्रवासी या डायोस्पोराले दिने अर्थहरूमा ज्ञानी छैनन् भने स्वार्थका निम्ति संगठन बनाउने धूर्तहरूसित मिमांशाको अपेक्षा गर्नु मुर्खता हुनेछ । डा. गोविन्दराज भट्र्राईज्यूले खै ! किन हङकङमा बसेर लेखिएको नेपाली साहित्यलाई हङकङ डायोस्पोरा भन्नुहुन्छ – मलाई थाहा छैन, तर म विश्वमा नेपाली डायोस्पोराको रेखाङ्कन भइसकेको मान्दिनँ । दार्जिलिङसिक्किमतिरको नेपाली साहित्यलाई बरू डायोस्पोरिक नेपाली साहित्यको रूपमा मानेर भारतीय नेपाली साहित्यलाई अरू नजिक बनाउन सक्छौं । तर, हङकङ या अन्य मुलुकहरूमा नेपालीहरूले लेखिरहेको साहित्यलाई डायोस्पोरिक साहित्य भन्नु चाहिँ हामीलाई आफ्नो मुलुकबाट टाढा धपाउनु हो । हाम्रो सप्पै नेपालमै छ । हाम्रो घर र आफन्तहरू, हाम्रो नागरिकता र पासपोर्टहरू, हाम्रो नाम र कामहरू, हाम्रो लगानी र योजनाहरू सप्पैसप्पै नेपालमै छन् । त्यसो र हामी कसरी आप्रवासी भयौं – कसरी हामीले लेखेको साहित्य डायोस्पोरिक भयो – विद्वानहरूले गम्भीर भएर सोच्नु जरूरी भएको छ । बेलायतले भूतपुर्व गोर्खा सैनिकहरूलाई बेलायतमा बसोबासको अधिकार दिएपछि जो नेपालीहरू नेपालको नागरिकता त्यागेर, आफ्नो घरजग्गा बेचेर, आफ्नो परिवार बोकेर त्यता लागेका छन् यसले चाहिँ बेलायती नेपाली डायोस्पोराको संभावनालाई त्रि्र बनाएको छ । अहिले व्यक्तिमा गइरहेका नेपालीहरू पछि कालान्तरमा जब समष्टिमा चिनिन थाल्नेछन् तब उनीहरूलाई बेलायती नेपाली डायोस्पोरा भन्न सकिन्छ । हङकङका नेपालीहरूसित हङकङमा बसोबासका निम्ति स्थाइ रूपमा इजाजतपत्र छ तर यहाँका नेपालीहरूले नेपालसित सम्बन्ध तोडिसकेका छैनन् । अर्थात्, उनीहरूसित नेपाली नागरिकता छ, नेपाली पासपोर्ट छ, नेपालमै घरपरिवार, आफन्त र इष्टमित्रहरू छन् । त्यसो र हङकङका नेपालीहरूलाई आप्रवासी नेपालीका रूपमा व्याख्या गर्न मिल्दैन न उनीहरूले यहाँ निर्माण गरिरहेको नेपाली साहित्यलाई हङकङ डायोस्पोराका नाममा मूलभूमि नेपालबाट टाढा धपाउन मिल्छ ।

copied from www.shrijana.com

Dear All, this document is collected from google discussion about nepali gazal page. if you want to visit http://groups.google.com/group/nepalighazal?hl=en

(साथीहरू सबैलाई नमस्कार ! साथीहरूले गजलको विषयमा अस्पस्ट भएका केही कुराहरू प्रस्ट पार्न र विभिन्न ठाउँमा छरिएर रहेका गजलस्रष्टाहरूसँग साहित्यिक सम्बन्ध स्थापित गर्न सजिलो माध्यमको रूपमार् इमेलमार्फ् रचना र भावना आदान-प्रदान गर्ने काम जुन गरिरहनुभएको छ, यो ज्यादै प्रशंसनीय छ । म यसको लागि सबै साथीहरूलाई धन्यवाद दिन चाहन्छु ।

हरेक मानिसको बुझाइ र भोगाइ फरकफरक हुनु अनौठो होइन । तर कालो चीज देख्दा कालो र सेतो देख्दा सेतो भन्न चाहिँ सबैले पर्छ होला । साश्वत कुराहरूलाई तर्कले जित्न खोज्नु उचित हुँदैन । केही साथीहरूको गजलमा लय वा बहरमा गजललेखनसम्बन्धी धारणा पढ्दा म चकित भएँ । यसकारण यो सानो लेखमा गजलमा लय र बहरसम्बन्धी मैले बुझेका कुराहरू तपाईँहरूसमक्ष प्रस्तुत गरेको छु ।)

नेपाली गजल परम्पराको इतिहासले सय वर्षपार गरिसकेको छ । मोतीराम भट्टकालीन समयमा हिन्दीबाट नेपाल प्रवेश गरेको गजल त्यस समयका मोतीमण्डलीका सदस्यहरू, त्यसपछिका भीमनिधि तिवारी, शम्भुप्रसाद ढुङ्गेल हुँदै उपेन्द्रबहादुर जिगरसम्म आइपुगेर बिक्रमाब्दको २००० को दशकबाट चीरकालीन सुषुप्त अवस्थामा रहृयो । बिक्रमाब्दको २०३० को दशकको अन्त्यतिरदेखि हालसम्मको इतिहास अनुसार ज्ञानुवाकर पौडेलको माध्यमबाट गजलले पुनर्जागृत हुने अवसर प्राप्त गर्यो ।

नेपाली गजललेखनको सुरुआतताका उर्दू, फारसीमा प्रचलित बहरहरूमा गजल लेखिएको पाइन्छ । तर पुनर्जागरणपछिका दिनहरूमा भने शास्त्रीय बहरलाई भन्दा स्वनिर्मित -आक्षरिक वा उच्चार्य वर्ण्र्ाा आधारित मात्रा) लाई आधार मानेर गजल लेख्न थालियो । पुनर्जागरणपछिका गजलकारहरू मनु ब्राजाकी, ललिजन रावल, बूँद राना, रवि प्राञ्जल, डा. घनश्याम ‘परिश्रमी’ इत्यादिलगायतले स्वनिर्मित लयलाई अँगालेर गजल लेख्न थाले । यसपछिका अन्य गजलस्रष्टाहरूले पनि उल्लिखित गजलकारकै सिको गर्न थाले । बहरमा गजल लेख्नु जो कसैका लागि चुनौती पनि हो । शास्त्रीय सूत्र र नियमको पालना गर्नु गाह्रो काम हो । भाषा, व्याकरणको राम्रो ज्ञान नभई शास्त्रीय बहरमा गजल लेख्न सकिँदैन, लेखिहाले पनि उत्कृष्ट गजल लेख्न मुस्किल हुन्छ । सायद यसैकारण पुनर्जागरणपछिका धेरै गजलकारहरूले बहरलाई त्यति महत्त्वपर्ूण्ा मान्दैनन् । तर हामी असल गजल लेखक वा गजल समीक्षकले मनन् गर्नुपर्ने कुरा के भने, कुनै पनि विधाको पर्याप्त ज्ञान हुनसकेन भने न त उत्कृष्ट सिर्जना नै जन्मन सक्छ न त सही समीक्षा नै हुनसक्छ । सायद यही कारण हुन सक्छ स्थापित समालोचकहरू पनि गजल समालोचनामा हात हाल्न हिच्किचाउँछन् । अझ बहरबद्ध गजलहरूको समालोचना गर्ने समालोचक त अत्यन्तै कम छन् ।
र्
वर्तमान समयमा गजल अत्यधिक लेखिने विधा हो । अत्यधिक छापिने विधाको स्थान पनि गजलले लिइसकेको छ । हरेक वर्षसयौँको सङ्ख्यामा गजलसङ्ग्रहहरू प्रकाशन भइरहेका छन् भने पुराना र अन्य साहित्यिक विधामा स्थापित स्रष्टाहरूसमेत गजललेखनमा आइरहेका छन् । यसले गजललाई एउटा सशक्त र स्वतन्त्र साहित्यिक विधाको रूपमा चिनाउन मद्दत गरेको छ । अब गजललाई ‘आयातीत विधा या कविता वा गीतको एउटा रूप’ भन्ने आग्रहबाट मुक्त हुन आवश्यक छ । गजल आफ्नै मौलिक प्रविधि र संरचनामा आवद्ध सुललित साहित्यक विधा हो, जसमा पर्याप्त साङ्गीतिकता हुन्छ । यर्सथ यसलाई गेय विधाको रूपमा पनि चिनिन्छ । यो सर्न्दर्भ गजल बहरमा लेख्नु राम्रो हो भन्ने आशयले जोडिएको हो । बहर या छन्द आफैँमा लय हो । लययुक्त सिर्जना गेयात्मक हुने गर्छ ।

तर यसको अर्थ यो मात्र नलागोस् कि गजल बिशुद्ध बहरमा मात्र लेखिनर्ुपर्छ । बहर भनेको छन्द हो, छन्द भनेको लय हो । छन्दमा निश्चित सूत्र -ह्रस्व, दर्ीघ) को नियमलाई आधार मानेर लेखिन्छ, जुन आफैँमा सुललित र लयबद्ध हुन्छ । बहरका सूत्रहरूलाई नपछ्याई पनि लयबद्ध गजल लेख्न सकिन्छ तर यसको लागि निश्चित नियमको पालना भने अवश्य गर्नुपर्छ । यहाँ मुक्तछन्द -गैरबहर) मा गजल लेख्नको लागि आवश्यक केही नियमहरूको चर्चा गर्ने प्रयास गरिएको छ ।

लय गजलका लागि अत्यावश्यक तत्त्व मानिन्छ । गजल गेय विधा भएकोले यो लयात्मक या गेयात्मक हुनु अत्यावश्यक छ । लयविहीन गजल असल गजल मानि“दैन । बहर, छन्द, लय, मात्रा जेजस्ता नाम दिए पनि समग्रमा यी सबै लय वा गेयात्मकतालाई बुझाउने शब्दहरू हुन् । सामान्यतयाः गजल बहर या छन्दमा लेखिन्छ । यदि बहर या छन्दलाई अङ्गीकार गर्न नसके पनि स्वनिर्मित नै भए पनि लयमा चाहि“ गजल आवद्ध हुनर्ैपर्दछ । शास्त्रीय सङ्गीतस“ग नजिक रहेको गजलगायन उर्दू र हिन्दीमा प्रशस्त भए पनि नेपालमा भने गजल प्रवेश गरेको सवासय वर्षवितिसक्दा पनि चित्त बुझ्दो छैन । यसको प्रमुख कारण गेय वा लयात्मक गजलभन्दा बढी पाठ्य गजल लेखिनुलाई मान्दै आएका छन् कतिपय आलोचकहरूले । साथै गजलगायनको प्राविधिक पक्षको ज्ञान सङ्गीतकर्मीमा नहुनु पनि अर्को महत्त्वपर्ूण्ा पक्ष हो भन्न सकिन्छ ।

मूलतः गजल अरबी, फारसी, उर्दू, हिन्दी हु“दै नेपाली साहित्यमा प्रवेश गरेको हो । उर्दू, फारसीमा गजललेखनका लागि विभिन्न बहर -छन्द) हरू छन् । संस्कृतमा पिङ्गल छन्दजस्तै उर्दू फारसीमा पनि विभिन्न बहरहरू प्रचलनमा छन् । बहरहरू कति सङ्ख्यामा छन् भन्ने यकिन कसैले गर्न नसके तापनि करिब डेढ दर्जन बहर उर्दू फारसीमा प्रचलनमा रहेका भेटिन्छ । बहर भन्नु नै लयविधान हो । निश्चित सूत्रमा -संस्कृतमा गण, मात्रा भनेझै“ उर्दू फारसीमा रुक्न, अर्कान भनिन्छ) बा“धिएर, ह्रस्व, दर्ीघको नियमलाई होसियारीपर्ूवक पालना गरेर लेख्ने गरिन्छ बहरमा या छन्दमा गजल लेख्दा । उर्दू फारसीमा बहरमा गजललेखनले सुरुदेखि नै महत्त्व पाउ“दै आए तापनि नेपालीमा चाहि“ गजल प्रवेश गरेयता धेरै लामो समयसम्म पनि खासै प्रचलनमा रहेन । मोतीराम भट्टलगायतका सुरुआतकालका नेपाली गजलकारहरूले बहरमा गजललेखनलाई महत्त्व दिएता पनि त्यसपछिका गजलकार भने बहरलाई छाडेर स्वतन्त्र लय निर्माणतर्फअग्रसर रहे । साठीको दशकको आरम्भस“गै नेपाली गजलमा बहरको पनि पुनर्जागरण भयो । गजललेखनमा निकै ठूलो उत्साह र जोशका साथ होमिएका केही युवा स्रष्टाहरूको पहलमा अनामनगर, दाहालको दैलोबाट अनाममण्डलीको सुरुआत भएपछि संस्थागत रूपमै बहरबद्ध गजललेखनले नेपाली गजलमा प्रश्रय पाउन थाल्यो । आजसम्म आइपुग्दा अनाममण्डलीले नेपाली गजलसाहित्यमा लयको -विशेषगरी बहरको) खोजी गर्ने काममा उल्लेख्य सफलता प्राप्त गरेरै छाड्यो । गजलमा लय अनिवार्य तत्त्व हो र गजल गाइनर्ुपर्छ भन्ने मान्यताका साथ अघि बढेको अनाममण्डलीले गजललाई गायनमा ल्याउने प्रयासमा पनि तदारुकता देखाउनु थप उपलब्धिमूलक र प्रशंसनीय कार्य भएको सबैले स्वीकार्न बाध्य छन् ।

छन्द या बहरका बारेमा अहिले धेरै सामग्रीहरू प्रकाशित छन् । समालोचक एवम् कवि देवी नेपालले आफ्नो पुस्तक छन्द परागमा एकसय साठीवटा पिङ्गल छन्द -संस्कृत) का अतिरिक्त केही प्रचलित उर्दू बहरका रुक्न र अर्कानसहित सोदाहरण परिचय दिएका छन् । बहरमा मात्र लेखिएका गजलसङ्ग्रहहरू पनि नेपाली भाषामा आइसकेका छन् । घनेन्द्र ओझाद्वारा सिर्जित सिर्जित बहरबद्ध गजलहरूको सङ्ग्रह बल्झेर याद त्रि्रो -२०६२ फागुन) मा करिब दर्ुइ दर्जन प्रचलित/अप्रचलित शास्त्रीय छन्द तथा बहर र एक दर्जन नवीन छन्दहरू मञ्जरी, देवकी, कोकिला, नयनतारा, पीयूषधारा, विजेता, विभूति, बगीता, प्रमिला, बालिका, शान्ति, मैनाजस्ता प्रयोग गरिएको छ -बहरमाला, देवी नेपालको भूमिका) । यसैगरी सरोज काफ्लेको अधरामृत -२०६२ चैत्र) तथा ऋषि लामिछाने-गोर्खे साइ“लो) को मुस्कान-२०६२ चैत्र), खनाल मेघनाथ बन्धुको……………, जनक रसिकको युगीन सपना, सुरेश सुवेदीको अनुभूतिका डोबहरू, नारायण निरासीको एउटै मात्र बहर हजज मुसम्मन् सालिममा लेखिएको तुषारोमा फुलेका फूलहरू, पदम गौतमको घाम झुल्कनुअघिलगायतका बहरबद्ध गजलसङ्ग्रहहरू प्रकाशन भइसकेका छन् । यसरी बहरमा गजल लेख्ने र सङ्ग्रह प्रकाशन गर्ने क्रम अहिले बढ्दो रूपमा रहेको छ । यी सङ्ग्रहका अतिरिक्त मोतीराम भट्टसहित वर्तमान पुस्तासम्मका एकसय एक गजलकारहरूद्वारा लिखित बहरबद्ध गजलहरूको सङ्कलन बहरमाला पनि प्रकाशित भइसकेको छ । अनाममण्डलीको प्रयासमा प्रकाशन भएको यस पुस्तकले पनि नेपाली गजलको इतिहासमा एउटा महत्त्वपर्ूण्ा इ“टको काम गरेको मान्न सकिन्छ ।

गजल गेय विधा भएका कारण यो लयबद्ध हुनर्ैपर्छ, चाहे छन्द -बहर) या सममात्रा जेसुकै लयविधानलाई अ“गाले पनि । लयको प्रसङ्गमा यहा“ उल्लेख गर्नै पर्ने कुरा केही छन् । माथिका पङ्क्तिहरूमा छन्द या बहरका बारेमा उल्लेख गरिसकिएको छ । छन्द या बहरमा लेख्नु आफै“मा सिर्जना लयबद्ध हुनु हो । तर सबै गजल छन्द या बहरमा नै लेखिनर्ुपर्छ भन्ने आग्रह भ्रामक र अतिसयोक्तिपर्ूण्ा हो । यसको मतलब जे पायो त्यही ढङ्गमा, केवल भावपर्ूण्ा र प्रभावकारी बनाउने नाउ“मा कुनै पङ्क्ति १९ मात्राको र कुनै १४ मात्राको बनाउनु भन्ने चाहि“ कदापि होइन । शास्त्रीय बहर या छन्दमा लेख्न नसक्ने या नरुचाउनेले पनि गजल लेख्दा निश्चित लय चाहि“ अवलम्बन गर्नैपर्छ । समान मात्राद्वारा निर्मित यस्तो लयलाई सममात्रिक लय पनि भन्ने गरिन्छ । यहा“ पनि के स्पष्ट हुनु जरुरी छ भने कसैकसैले सममात्रिक लयमा गजल लेख्न खोजेका छन् तर सममात्राका आधार अक्षर सङ्ख्या -वर्ण्र्ाालाई मान्ने गरिएको पाइन्छ । यो किसिमको लय सममात्रिक लय होइन । सममात्रिक लय वर्ण्र्ााे उच्चारण या उच्चार्य वर्ण्र्ााग सम्बन्धित हुन्छ । जस्तो,

क) कूपमन्डुक जमातमा के खोज्छौ भाइ परिचय-
थुन्न त्रि्रा पहिचान पि“जडा हुन्छन् सहरमा । -प्रभाती किरण, विचारका भग्नावशेष, शोधग्रन्थ)
ख) मनहरूमा र्सर्ूय-किरण र्छर्नुपर्ने थियो,
अँध्याराका उचाइहरू होच्याएर आएँ । -जीत कार्की, आस्थाका हिउँचुलीहरू)
उल्लिखित प्रथम शेरका दुवै पङ्क्तिमा सोह्र मात्रा छन् । अक्षर सङ्ख्यालाई हर्ेर्ने हो भने प्रथम पङ्क्तिमा अठार अक्षर र दोस्रो पङ्क्तिमा सत्र अक्षर रहेका छन् । तर उच्चारण गर्दा यस्तो हुन्छ,

कू प मण् डुक् ज मा त मा के खोज् छौ भाइ् प रि च य -
थुन् न ति म्रा प हि चान् पि“ ज डा हुन् छन् स ह र मा ।

यस्तै दोस्रो शेरमा पहिलो पङ्क्तिमा सोह्र अक्षर र दोस्रो पङ्क्तिमा पन्ध्र अक्षर रहेका छन् । तर उच्चारण गर्दा यस्तो हुन्छ,
मन् ह रू मा सूर् य-कि रण् छर् नु पर् ने थि यो
अँ ध्या रा का उ चाइ् ह रू हो च्या ए र आ एँ ।

सममात्रिक लयमा गजल लेख्नका निम्ति एउटा छूट के छ भने स्वर वर्ण्र्ााइर्,र् इ, उ, ऊ, ए र ऐ) को उच्चारण मात्राको आवश्यकताअनुसार गर्न सकिन्छ । माथि उल्लिखित प्रथम शेरको पहिलो पङ्क्तिमा रहेको भाइ शब्दलाई दर्ुइ मात्रा अथवा एक मात्रा दुवै रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । प्रस्तुत शेरमा एक मात्राका रूपमा भाइ शब्दको प्रयोग भएको छ । त्यस्तै दोस्रो शेरको दोस्रो पङ्क्तिमा रहेको उचाइहरूमा पा“च अक्षर भए पनि इलाई त्योभन्दा अघिको वर्ण्र्ााास“ग जोडेर उच्चारण गरिन्छ । यसकारण उचाइहरूलाई चार मात्रा मात्र मान्न सकिन्छ । यर्सथ प्रस्तुत दोस्रो शेर चौध मात्रामा लेखिएको छ भन्न सकिन्छ ।

समग्रमा, गजलमा गेय पक्ष वा छन्दोबद्धता या लयात्मकता ज्यादै महत्त्वपर्ूण्ा मानिन्छ । बहर या छन्दमा लेख्न नसकिए पनि लयमा वा मात्रा मिलाएर -सममात्रामा) भने गजल लेखिनै पर्छ । एउटा पङ्क्ति अठार मात्रा र अर्को पङ्क्ति पन्ध्र मात्राको हुनु गजलमा अस्वीकार्य छ ।

सुझाव र प्रतिक्रियाको लागि
Email:-ghanuojha@yahoo.com

Dear all, this article from googles discussion about nepali gazals page. if you want to go to this page http://groups.google.com/group/nepalighazal?hl=en

देशमा विभिषणहरु ज्यूदैं छन् ।
देशमा जालन्धरहरु पनि छन् ।
जे जति अर्जुनहरु छन्-
ती अव कुनै हालतमा,
कृष्णको वहकाउमा,
युद्ध लड्न चाहादैनन् ।
र पश्चतापको भाषामा-
उल्टै सम्झाइरहेछन् कृष्णलाई,
फेरि अर्को युद्धको तयारी-
अव कसैगरी गर्नु हुन्न भनेर ।
अझै जिकिर छ कृपाचार्यको -
उनले चाहेका भए ,
विगतमा पनि -
युद्ध टल्न सकिन्थ्यो भनेर ।
निरीह धृतराष्टहरुले -
पहिला पनि कहाँ सिमाना देखेका थिए र !
यर्सथ,
सञ्जयहरु पनि हड्तालमा जुटेका छन् -
उनीहरु अव,
कुनै अन्धाको पाउभक्तिमा,
आफ्नो समय उर्त्र्सग गर्नर् चँँाहादैनन् ।
र
चँँाहादैनन्-
पुत्र मोहको नाउँमा,
एउटा सिंगै सभ्यता नासियोस् ।
दाउको राजनीति छोेडेर,
सकुनी पनि सुध्रिएका छन् ।
सभ्यता टिकिरहनु पर्छ भनेर-
दुर्योधन सत्संगमा भिजेका छन् ।
इच्छा छैन कसैलाई-
अव कुनै युद्ध चम्कियोस-
र
खरानी बनोस कुरुक्षेत्र ।
म चौतारीमा वसेर,
तल हेरिरहेछु -
मेरो देशमा,
हस्तिनापुरमा नभएका-
केही लेन्डुप हरु छन्-
केही लेन्डुप हुन खोज्दैछन्-
र
भरखर जन्मेका केही लेन्डुपरुलाई,
साना नानीहरु-
पुतला बनाएर जलाउदैछन् ।

- अनामनगर, काठमान्डौ
Email:krishnaprasai@yahoo.com

तल्ला गाँउको दानविर मात्र होइन
माथ्ला गाँउको गोरुचोर पनि राजनितीमा लाग्यो
पल्ला गाँउको मुखिया मात्र होईन
जमिन्दारको कान्छो छोरो पनि राजनितीमा आयो

पद नपाउन्जेल जनताका नेता रे
पद पाएपछि जनताका मालिक हुन पाईने
अर्को नेता र पार्टर्ीीे पेलाई आयो की
जनताकोमा जान्छु भनि घर्ुर्की लाउँन पाईने

कस्तो राम्रो पेशा यो न त पढ्नु पर्ने
कस्तो फलदायीे पेशा यो न त दूख गर्नुु पर्ने
प्रजातन्त्रको दुहाई दिदै पद र गाडी फर्ेन पाईने
बीसौं बर्षराजनितीमै नेता भई जम्न पाईने

देशमा व्यवस्था फेरिए मुखुण्डो फेरे पुग्ने
जुन व्यवस्था आउँछ उसकै भक्ति गाए हुने
वन्द हडताल र चक्काजाम गोजीमा राखी चल्ने
अर्काको कुरा मन परेन की सडकमा झोसिदिने

आश्वासनको भेलमात्र होईन
छुठै छुठको बषर्ा बषर्ाए पनि हुने
महंगी र अभावका कुरा आए
अन्तर्रर्ााट्र्य बजार देखाई दिए पुग्ने

सरकारी खर्चमा चम्चा जम्मा गर्न पाईने
राजनैतिक अपठ्यारो पर्यो की
टायर बोकिहिड्ने चम्चाहरुको भीड
सडकमा ओराली दिए पुग्ने

मुखैले मेलम्ची झारिदिए हुने
बोलीले गरिबी हर्टाईदिए पुग्ने
तथ्यांकै तथ्यांकको जालभित्र
देश विकासको हावा फुके पनि हुने
कस्तो राम्रो पेशा यो राजनिति
छटृँहरुलाई त असाध्यै सुहाउने

त्यसैले
जनता झुक्कयाउने खेल सिक्नको लागी
म पनि नेताको घर धाउँने भए
यस्तो राम्रो पेशा छोडेर
म अन्त नलाग्ने भए
त्यसैले हजुर
म पनि राजनितिमा लाग्ने भए ।
(२३ जुलाई २००८)

———————————————————————-
धरान, १९ साउन- भयवादका र्सजक तथा आदिवासी उपन्यासका लेखक देश सुव्वा हङकङमा रोजगारी गरिरहे पनि उनको साहित्य र दर्शनको सिर्जनालाई सम्मान गर्दै धरानमा जमघट गरे । उनको उपन्यास माथि बहस चलिरहदा समालोचकहरुले हङकङमा बसेर भयवाद सिर्जना गर्ने धराने स्रष्टा देश सुव्वाको उपन्यास ‘आदिवासी’ र ‘भयवाद’ दर्शनको राष्ट्रिय बहस धरानबाट सुरु भएको घोषणा गरे ।
धरानमा विजयपुर मिडिया गु्रपले शनिबार आयोजना गरेको देश ‘युवा स्रष्टा देश सुव्बाको आदिवासी उपन्यास र भयवाद दर्शनः राष्ट्रिय बहस’मा राजधानी र पर्ुवाञ्चलका नौ जना समालोचकहरुले जमेर गांठी कुरा खोतल्ने प्रयास गरे ।
उत्तर आधुनिक परिसम्वादका व्याख्याता मानिएका डा. गोविन्द भट्टर्राईले नाङ्लोको वीचमा तीन पाने रक्सीले भरिएको कठुवालाई लिम्बु मुन्धुमी परम्परा अनुसार गोलाकार भएर च्याब्रुङ बजाउदै घुमेर सुरु भएको उक्त वहसमा भने, ‘भयवाद नेपाली साहित्यमा कान्छो आन्दोलन भएर धरानबाट सुरु भयो ।’ लेखक सुव्वाले आदिम चेतनालाई भयवादी उपन्यास आदिवासीमा प्रजातीय राष्ट्रवादको उदय गराएको बताए । भयवाद पहिले पनि रहेको तर त्यसलाई सुव्वाले अन्य विभिन्न विषयबाट खास गरी लिम्बु मिथक बाट पैचौ लिएर सैदान्तिकरण गरेको भट्टर्राईले बताए ।
पर्ुवका सय जना कनिष्ठ देखि कपाल फुलाएका साहित्यकार लेखक समालोचक, कवि गजलकारको जमघटमा भाषाशास्त्रि तथा समालोचक डा. टंक न्यौपानेले देश सुव्वा हङकङमा बैदिेशिक रोजगारमा गएर पनि नेपालमा चलेका नया चेतनालाई उपन्यास आदिवासी र भयवाद दर्शनबाट छामी रहेका छन् । मोतीराम भट्ट देखि सुरु भएको काव्यीक आन्दोलनको नवीन छातामा थपिएको नया करङ हो भयावाद र भयवादी उपन्यसा आदिवासी ।’
डा. न्यौपानेले समालोचकीय टिप्पणी गर्दै भने, ‘भयवादको केन्द भय नै हो । र, मानिस भय मुक्त भए पछि जीवन सहज बन्छ भन्ने भयवादको सन्देस हो ।’
लिम्बु मुन्धुमका ज्ञाता मानिएका अर्जुनवाबु मावोहाङले सत्ताको भयलाई आख्यानकार सुव्वाले स्थापित गर्नु खोजेको निष्कर्षनिकाले । उनले थपे, ‘भयवादी उपन्यास आदिवासीको मुख्य श्रोत लिम्बु मिथक देखिएको छ । उपन्यासका नायक निसाम आदिम सभ्यताको छायांमा बसेर आफ्नो सांस्कृतिक धरोहरको पुनस्थापना र निरन्तरताका लागि जुझारु बन्दै भय मुक्त हुन खोजेका छन् ।’
डा. खेम दाहालले सुव्वाको भयावादी उपन्यासका पात्र निसाम प्रतिभाशाली भए पनि वर्तमानको भयबाट त्रसित भएको बताए । भयवादी उपन्यास आदिवासीमा पात्रहरु राम्रा संस्कार को खोजी गर्दै भय मुक्त बन्ने प्रयास गरेका छन् । आदिवासीलाई चिनाउने जमर्को गरेका छन् ।’
प्रखर समालोचक कवि मनु मंजिलले भयवादी उपन्यास भित्र लेखक सुव्वा मौलिकता जोगाउने सवालमा संबेदनशील भएर सजातिय मोहले आदिम बस्तीमा भाग्दा भयको छायामा पुगेको बताए । उनले भने, ‘आदिवासीको मौलिकता लोपहुने भय लेखक सुव्वाले उपन्यास भरी र भयवाद दर्शनमा मिथक संगै जोडेर नया चेतना दिएका छन् ।’
वहसमा युवा समालोचक मुनाराज शर्ेमा लिम्बु, ज्योति जंगल, कृष्ण बरालले सुव्वाको भयवादी उपन्यास आदिवासी नेपाली साहित्यमा नया प्रयोग भएको बताए ।
बहस सुरु हुनु अघि अतिथिहरु संगै लिम्बुू कलाकार टोलीले च्याबु्रङ नाचेर नाङ्लोमा राखिएको फूलपाती संगै रक्सिले भरिएको कठुवा वरिपरि घुमेर नाचेका थिए ।

(तस्वीर : प्रदीप मेयाङ्बो, लेखक देश सुव्वाको उपन्यास आदिवासी र दर्शन भयवाद माथि समलोचकीय बहस गर्दै डा. गोविन्द भट्टर्राई । )

हाँसपोसा-२ तरहरा-सुनसरी
हाल-दोहा कतार

किताबको कुनै पनि खण्डमा
पार्टीका अड्डाहरू
भाडाका टाँगन घोडा बाँध्ने अस्तवल हुने छैन
मन्त्रालयका नयाँ कुर्सीमा
पुरानो छाँयाले जागिर खाने छैन
व्यापारीको बगैँचाका हाँगाहरूमा
बेभिचारका सन्तानजस्तो फल फल्ने छैन
कतैबाट संचालित कुनै सिल्लीहरूले
संसदको माइकबाट विष फुक्ने छैन
गाउँ-घर-टोलको सुरक्षाको निम्ती
कुनै बन्दुकेको राइफल भर्ति हुने छैन
के के होला त त्यो किताबमा ?

किताबको कुनै पनि दफामा
महिलाका उज्याला आँखा थुन्ने आँशु हुने छैन
रैथाने मानिसको किपटका पर्खालबाट ढुंगाहरू थुतेर
पुराण वाचन गर्नेको आशन निर्माण हुने छैन
स्वदेश गानका ढुकढुकी चल्दा
दलितका छातीको धुनलाई विरहको पहिरोले तान्ने छैन
मधेसका निकुञ्जहरूबाट निस्किरहेका सुगंधहरूलाई कसैले
देसद्रोही कुर्ता र अनागरिक सुरुवाल पहिर्यााउँने छैन
कर्णालीको नौरंगे डाँफेलाई फसाउँने इन्द्रजाल हुने छैन
के के होला त त्यो किताबमा ?

किताबको कुनै पनि हरफमा
लिम्बुवानको कञ्चनजंघामा स्वतन्त्र डुल्ने
ध्वाँसे-थ्याप्चे चितुवालाई धराप थापिने छैन
खम्बुवान-अरुणको हाक्पारालाई फसाउँने ढोडिया हुने छैन
तमुवान र मगरातलाई धसाउँने पाताले छाँगो हुने छैन
थरुहट र तामाङसालिङको निधारमा कालो वादल हुने छैन
झुप्राका छानाहरू जगल्ट्याउँने वतासको तुफान हुने छैन
खलंगातिर झरिरहेको बहुमुल्य जडीबुटी
कथाको केवल असहाय घाइते पात्र हुने छैन
तराइका अन्न सिरिफ चण्डालका लोकगीतको गेडा हुने छैन
के के होला त त्यो किताबमा ?

किताबको कुनै पनि अनुसूचिमा
मानिसका मुटु-कलेजो भेदन गर्ने सुइरो हुने छैन
छोरी-बुहारीको अस्मितालाई मुडाझैँ चिर्ने खञ्जहर हुने छेन
किसानको खेतले विधवा बस्ने मौसम आउँने छैन
मजदुरका हातहरू तुरुङ ठोक्ने शान्ति हुने छैन
विद्यार्थीका पठनपाठन रोक्ने घडि घुम्ने छैन
गायकले गीत गाउँदा कुनै हुकुमी ताल बज्ने छैन
कविहरूका अराजक उडानलाई बाँध्ने संहिता हुने छैन
स्वर्गजस्तो यो मेरो मुलुकमा
राक्षस उत्पादन गर्ने कारखाना हुने छैन
अब तिमी नै भन,
के के होला त त्यो किताबमा ?

युवा गजलकार परिहास सुब्बाको गजल कृति सूत्र-मंगल-धुन प्रकाशित भएको छ । कुम्मायक कुस्सायक क्लब यासोक पाँचथरको प्रकाशन रहेको उक्त पुस्तकको ब्यावस्थापकमा दिला मुक्साम याक्थङबा र देबेन्द्र लाओती रहेका छन। कृतिमा जम्मा ६५ वटा गजलहरु समाबेश गरिएका छन । पुस्तकमा नेपाल गजल मञ्च २०५८ का राष्ट्रिय सचिव धिरज गिरी कल्पित को भूमिका रहेको छ भने कवि मञ्जुलको शुभकामना का साथै ससक्त युवा कवि स्व स्वप्निल स्मृतिका केहि शब्दहरु रहेका छन ।
देश बाहिर बस्दै आएका गजलकार परिहासले पुस्तकको विमोचन समय अभावका कारण धुमधाम संग गर्न नपाए पनि नोभम्वर २१ क्ा दिन सिङला होटल ललितपुरमा एक साहित्यिक भेटघाटको आयोजना गरेका थिए । उक्त कार्यक्रममा लेखक अमर नेम्वाङ, कवि नरेश शाक्य , राजन मुकारुङग, उपेन्द्र सुब्बा ,धिरज गिरी, सनमान चेम्जोङ,प्रकाश विमिल, भद्रगोल किराती एवं अन्य धेरै साहित्यकार एवं साहित्यप्रमीहरुको उपस्थिती रहेको थियो।

आफनै मुटु भत्काइ पराइ मनका धून छान्नेलाई
आफ्नो मान्छे भनु कसरी बिरानो हुन जान्नेलाई

सम्झिदा पोल्छ ,मनै घोच्छ,बिर्सनु नि कसरी
हासी हासी आँफै रचेको मायाको खून तान्नेलाई

सफलताले शिखर चडोस भन्ने कामना तैपनी
खार आउने गरी तातो तेलमा गुन झान्नेलाई

अभिमानको भर्र्याङ् चढि कहिले सगर भेटीदैन
के भनु मलाई नै अन्न भित्रको घुन ठान्नेलाई

हजार गल्ती गरेर नि सखिली भयौ आखिर
दोसी आँफै भईयो कस्ले छुन्छ रुन जान्नेलाई

भुपेन्द्र महत
कोलोरडो ,बोल्डर